Búgin qazaqtyń kórnekti kompozıtory Muqan Tólebaevtyń týǵan kúni

Bizdiń aldymyzda nota jazylǵan qalyń dápter jatyr. Bul «Birjan men Sara» operasy. Ol búgingi zamannyń mýzyka máde­nıetiniń talabyna saı jazylǵan kúrdeli, qundy shyǵarma. Operany jazǵan jas kompozıtor Muqan Tólebaev orystyń mýzyka mektebiniń jaqsy dástúrinen úırenip, tárbıelengen. Ulttyq erekshelikti jalpy adam balasyna tán qasıettermen tereń ushtastyra otyryp, kókeıge qonymdy, sony shyǵarma jasaı bilgen.

Kompozıtor 1913-jyly Qarashyǵan degen aýylda týǵan. Bala kúninen án men kúıdi kóp estıdi. Onyń án, kúıge qumartýyna, ásrese, sheshesi Tájibala sebepshi bolady. Ol mýzykany súıetin, jyıyndarda toı bastaıtyn aqyn adam bolǵan.

Muqan 6 jasynan bastap-aq dombyra tartýǵa boı urady. Biraq shuu degennen mýzyka sońyna birjola sarylyp túspeıdi. Júre kelip, shuǵyldanady. 1933-jyly Bórlitóbe aýdany ortalyǵynda ol teatr úıirmesin qurady jáne ony basqarady. Keıin halyq ónerpazdarynyń búkil qazaqstandyq keńesine shaqyrylady. Osynda kórkem óner qaıratkerleri onyń keleshegi zor adam ekenin baıqap, Moskvaǵa oqýǵa jiberedi.

Bolashaq kompozıtor 23 jasynda Moskvadaǵy memlekettik kon­ser­vatorııanyń qazaq bólimine túsedi. Ol kórnekti kompozıtor R.M.Glıerdiń shákirti bolady. Keıinirekte Moskva kompozıtory B.S.Shehterden tárbıelenedi.

1938-jyly Muqan halyq áni «Shaıtan qarany» óńdeıdi. Ol munyń kompozıtorlyq tuńǵysh óńdeýi edi. Budan keıin ol «Keshki kók» degen óziniń mýzykaly shyǵarmasyn jazady.

Keıingi jyldarda Tólebaev joldas kompozıtor Brýsılovskııden oqyıdy. Otan soǵysy jyldarynda oqýyn aıaqtap, birneshe shyǵar­malar jazady. Bul shyǵarmalarynda halyqty erlikke shaqyrady. «Tanıa týraly» (bul shyǵarmasy Otan soǵysy týrady ánder konkýrsynda báıge alǵan). «Attan qazaq», «Soq, baraban», sol syıaqty, «Kesteli oramal», «Besik jyry», orkestr úshin ývertıýra, skrıpka úshin poema, Amankeldi batyrǵa arnaǵan romans taǵy basqa birneshe lırıkaly shyǵarmalary sol qaharly kúnderde jazylǵan.

Bul shyǵarmalarynyń bári onyń ózine tán ereksheligi kúshti daryndy kompozıtor ekenin kórsetti jáne operalyq shyǵarma jazýyna ázirledi.

Kompozıtor Tólebaev óziniń operalyq shyǵarmasyn qazaq halqynyń ótken zamandaǵy ardagerleri Birjan men Sara týraly jazady.

Operada mýzykalyq beıneleýdiń úsh salasy jatady. Birinshi negizgi sala – aqyndyq arda sezimge bólengen Birjan men Saranyń ezgi joly, ekinshisi – jantalasyp, jańalyqqa qarsy arpalysqan qatal bolys Janbota men Birjannyń ákesi Qojaǵul, úshinshisi – ótkinshi kórinister aýyl jastary, halyq taqryby. Mýzykalyq bul úsh sala bir arnaǵa – jan kúıin tolǵaıtyn mýzykalyq poema arnasyna quıylady.

Operany jazýda osyndaı salalardy aıqyndap alyp, kompozıtor shyǵarmanyń negizgi ózegi etip – Birjandy alady. Buǵan onyń óz ánderin arqaý etedi. Biraq Tólebaev Birjan shyǵarmalaryn ásheıin ala salmaı, tvorchestvolyq jolmen terip, ándi batyl túrde shalqytyp, joǵary kóteredi. Biz bul arada kompozıtordyń zor talantyn kóremiz. Ol iri operadaǵy mýzykalyq barlyq múmkin­shilikterdi óziniń tvorchestvolyq kózdegen nysanasyna baǵyn­dy­rady. Onyń ishinde orkestrdi erkin ıgeredi. Munda kompozı­tordyń ózine tán tvorchestvolyq daralyq qasıeti aıqyn sezilip turady.

Opera oqyıǵasy «Qoıandy» jármeńkesinde bastalady. Osynda jurt Birjanmen jáne onyń dosy jyrshy Estaımen kezdesedi. Sara da keledi. Birjan men Sara aıtysady. Osy aıtys ústinde sahnaǵa qatań bolys Janbota shyǵady. Birjannyń ótkir tilmen minep aıtqan óleńine shamdanǵan ol Sarany aıttyrǵan kúıeýi Jıenqulǵa berýge buıyrady... Jıenqul men Sarany qosady. Sol toı ústinde bı bar. Bul bıdi kompozıtor asqan sheberlikpen jazǵan. Bul bı úlken sımfonııalyq kórinis. Munda ne baıandalatynyn ańǵarý qıyn emes. Bı tez óristep shalqyı jóneledi. Bul kúshti tolqyn, quıyndaı uıytqyǵan sımfonııalyq bı yrǵaǵy jurtty uıytyp, ózine tartyp áketedi. Bul arada tek bı ǵana emes ekenin, únemi údep otyrǵan ásem bıdiń yrǵaǵy tolqyndy keń mýzyka dúnıesin beıneleıtinin jurt aıqyn sezip otyrady. Saranyń qaıǵy-hasreti, Birjannyń qarsylyq kúresi, Jıenquldyń jeksuryn beınesi, bulardyń arasyndaǵy qyıly kúres, talastar, ashy zar – osynyń bári bı dastanynyń ózegi. Budan mýzykalyq dramanyń tutas tulǵasy, ishki dúnıesi sózsiz-aq, ánsiz-aq jurtshylyqqa jetip jatady.

Bul kóriniste Birjannyń dushpandary sal aqylynan adasypty degen ósek taratady. Sara kúıinedi... Birjan zyndanda óledi. Joqtaý aıtylady, qoshtasý. Úlken senimmen jyrlanǵan Birjan taqyry­bynyń saltanatty, sazdy áni terbeledi.

Kompozıtor óz operasynda Birjannyń «Janbota», «Jambas syıpar», «Adasqan» syıaqty ánderin paıdalanady. Sol syıaqty, birinshi aktyda opera taqyrybymen úndesip jatqan birqatar halyq ánderi de alynǵan. Al biraq, operany tutas alǵanda, Tólebaev joldastyń mýzykalyq úlken tyń eńbegi. «Birjan men Sara» qazaq opera teatry úshin jańa túr, jańa ádispen jazylǵan shyǵarma. Keıbir dýman, jyıyndarǵa qaramastan, óziniń ishki-syrtqy qury­lysy jaǵynan tereń lırıkaǵa bólengen kameralyq opera. Operanyń ón boıyna kompozıtordyń ózine tán tvorchestvolyq beti aıqyn sezilip otyrady. Bul operanyń kórkemdik qundylyǵyn arttyra túsedi. Onyń yrǵaqty sazy tartymdy, uǵymdy garmonııalyq úni tunyq, nárli. Avtordyń aldyna qoıǵan maqsaty, kózdegen tvorchestvolyq nysanasy joǵary dárejede durys sheshilgen.

Biraq bul aıtylǵandardan kompozıtor Tólebaevtyń operasynda eshqandaı kemshilik joq degen sóz shyqpaıdy. Birsypra kórinisterde avtordyń tvorchestvolyq tolǵanýy jetpeı jatady, ol keı jerinde baıaýlap, múdirip qalady, keıbir sózdik elementteri nanymsyz jáne bul sózdik elementterdiń orynsyz qoldanylatyn jerleri de bar. Alaıda, bul ósý jolyndaǵy, júre bara joıylatyn kemshilikter dep senemiz.

Tólebaev joldastyń osyndaı kúrdeli eńbegin Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń kollektıvi jaqsy ıgerip, avtordyń kózdegen maqsatyn jurtshylyqqa tolyq jetkize bilgen. Bul jóninde postanovkany qoıýshy Qurmanbek Jandarbekov, dırıjer G.Stolıarov, sýretshi A.Nenashev, akterler: Kúlásh Baı­seıtova men Shabal Beısekova (Sara), Ánýárbek Úmbetbaev pen Baı­ǵalı Dosymjanov (Birjan) taǵy basqa joldastar zor eńbek sińirgen.

«Birjan men Sara» operasyn jazý arqyly Tólebaev joldas ult opera teatry tarıhynan qurmetti oryn alyp otyr.

V.MESSMAN,

«Sosıalıstik Qazaqstan», 25 maı, 1947 jyl